آشنايى عربان با اين زيج از دوران هارون الرشيد به وسيلهء سريانيان بوده است . 112 و به احتمال قوى به نوبهء خود در استقرار و انتشار كلمهء « زيج » در جهان عرب نقشى داشته است 113 به طورى كه اين كلمه در همهء تاريخ جغرافياى رياضى عرب بسيار متداول بوده و به دوران ايرانيان و تركان ، وارثان عرب ، نيز چنين ماند . عربان كتاب ديگرى را به ناروا به بطلميوس نسبت داده‌اند كه موضوع اصل آن همچنان لا ينحل مانده است . كتاب مذكور ملحمة عنوان دارد و اين به معنى معركه و كارزار نيست ، بلكه معنى آن پيشگوييهاست ، زيرا با احكام نجوم پيوسته است . 114 از ميان همهء كتابهاى نجوم تنها اين كتاب منبع اساسى ياقوت در فرهنگنامهء جغرافيايى [ معجم البلدان ] بوده و تعيين طول و عرض شهرها را از آن گرفته و وقايع مختلف احكام نجومى را از آن اقتباس كرده است 115 و تقريبا در هفتاد مورد از آن شاهد آورده 116 كه هونيگمان همه را البتّه نه به يك اندازه كامل ، استخراج كرده و مقايسه‌اى كه ميان آن با منابع ديگر كرده اين فرض را پيش مىآورد كه كتاب ملحمه با ترجمه « بد » ى كه در تصرّف كندى بوده نزديك است ، 117 و با ترجمهء دستكارى شدهء خوارزمى بكلّى اختلاف دارد 118 و مانند آن شامل پاره‌اى از مطالب بطلميوس و برخى از مايه‌هاى عربى است . توضيح رابطهء زمانى كتاب ملحمة با كتاب خوارزمى ميسّر نيست ، امّا اين نكته قابل ملاحظه است كه با وجود رنگ احكام نجومى كه بر آن غلبه دارد ، گاه نكاتى از بطلميوس به دست مىدهد كه از گفته‌هاى خوارزمى دقيقتر است . 119 منظور ياقوت از كتاب الملحمة در معجم البلدان تأليفى است معيّن و متّصل كه به ميراث علمى وابسته است . و معمولا كلمه را به صورت جمع نيز به كار مىبرند ؛ چون « كتاب ( يا ابواب ) الملاحم » . منظور از آن در نوشته‌هاى عربى همه پيشگوييهايى است كه در جهان اسلام رواج گرفت ، بخصوص پيشگوييهاى اخروى ، يعنى متعلق به جهان ديگر كه در محيطى به وجود آمد كه طبعا ارتباطى با بطلميوس نداشت . اين پيشگوييها در آغاز كار در مجموعه‌اى از احاديث صحيح و نوشته‌هاى « ترغيب و ترهيب » پديد آمد و در محافل شيعى جاى مناسبى پيدا كرد كه آن را اغلب به امامان خود منتسب مىداشتند . 120 چيزى كه ضمن سخن از جغرافيايى رياضى ما را به گفت و گو از نوشته‌هاى ملاحم كشانيد توافق در نام و بيم در هم شدن با كتاب الملاحم منسوب به بطلميوس بود . تاريخ پيچيدهء ترجمه‌هاى عربى بطلميوس در كار جغرافياى رياضى گونه‌اى در هم آميختگى پديد آورد ، و معلوم نيست كه اين ترجمه‌ها به كدام منبع علمى انتساب دارد ؛ به المدخل الى الجغرافياى بطلميوس يا به جدولهاى سادهء تئون ؟ اضافات مختلفى كه به اين منابع آميخته اشكال را پيچيده‌تر مىكند ، ولى هيچ يك از اين ملاحظات مانع از اين نيست كه نقش